Uluslararası Miras
Giriş
Globalleşen dünyada miras ilişkileri giderek daha sık uluslararası bir boyut kazanmaktadır. Türkiye'de yaşayan bir kişinin Almanya'da gayrimenkulü olabilir; yurt dışında çalışan bir Türk vatandaşı orada tasarruf hesabı açmış olabilir; ya da bir yabancının Türkiye'deki taşınmazları Türk mirasçılara intikal edebilir. Tüm bu durumlarda hangi ülkenin hukukunun uygulanacağı sorusu hayati önem kazanır.
Bu makalede uluslararası miras hukukunun temel kuralları, Türk hukukunun bu alandaki yaklaşımı, çifte vergilendirme sorunları, veraset ilamlarının yurt dışında tanınması ve yurt dışında miras almanın pratik boyutları ele alınmaktadır.
Uygulanacak Hukukun Belirlenmesi
Türk Hukukunun Yaklaşımı
5718 sayılı Milletlerarası Özel Hukuk ve Usul Hukuku Hakkında Kanun (MÖHUK) m. 20 uyarınca:
"Miras, miras bırakanın ölüm anındaki milli hukukuna tabidir."
Bu kural şu anlama gelir: Türk vatandaşı miras bırakanın mirası, taşınmazın nerede bulunduğuna bakılmaksızın Türk hukukuna göre değerlendirilir. Dolayısıyla Almanya'daki evi olan bir Türk vatandaşının mirası, Türk miras hukuku kurallarına göre (saklı pay, mirasçı sıralaması vb.) çözümlenir.
Taşınmazlar İçin İstisna
Ancak aynı maddenin ikinci fıkrası önemli bir istisna getirir: Taşınmazlara ilişkin miras, taşınmazın bulunduğu ülkenin hukukuna tabidir. Bu kural, miras bırakanın hangi ülke vatandaşı olduğundan bağımsız olarak uygulanır.
Örneğin Türk vatandaşının Almanya'daki evi için Alman miras hukuku, Türkiye'deki evi için Türk miras hukuku uygulanır.
Vasiyetname Bakımından
Vasiyetnamenin şekli geçerliliği için MÖHUK m. 20/3, daha esnek bir düzenleme yapmıştır: Vasiyetname, düzenlendiği yer hukukuna, miras bırakanın milli hukukuna ya da oturma yeri hukukuna göre şeklen geçerli sayılabilir. Bu çoğulcu yaklaşım, yurt dışında düzenlenen vasiyetnamelerin Türkiye'de geçersiz sayılma riskini azaltmaktadır.
Avrupa Birliği'nde Miras Hukuku: 650/2012 Sayılı Tüzük
Türkiye AB üyesi olmamakla birlikte, Türk vatandaşlarının AB ülkelerindeki mal varlığı bu tüzük kapsamında değerlendirilebilir.
650/2012 sayılı AB Tüzüğü (Avrupa Miras Tüzüğü) uyarınca, AB içindeki miraslar genel olarak miras bırakanın son alışılagelen ikametgah yeri hukukuna tabidir. Ancak miras bırakan, kendi vatandaşlığı hukukunun uygulanmasını seçebilir.
Bu tüzüğün en önemli pratiği, Avrupa Miras Sertifikası'dır. Bu sertifika, mirasçılık sıfatını AB genelinde ispat etmeye yarayan ortak bir belgedir; her ülkede ayrıca veraset ilamı almayı gereksiz kılmaktadır.
Türk mirasçılar, Türkiye'den sertifika alamaz; ancak sertifikayı Almanya, Hollanda gibi ülkelerin mahkemelerinden alabilir.
Yurt Dışındaki Mal Varlığının Mirasa Dahil Edilmesi
Banka Hesapları
Yurt dışındaki banka hesapları için ilgili ülkenin bankasına mirasçılık belgesi (apostil'li ve tercüme edilmiş) ibraz edilmelidir. Her ülkede farklı prosedürler geçerlidir; bazı ülkelerde yerel mahkeme kararı şarttır.
Taşınmazlar
Yurt dışındaki taşınmazlar için o ülkedeki tapu/kadastro idaresine başvurulmalıdır. Tapu devrinde o ülkenin noterleri ya da tapu müdürlükleri yetkilidir. Türkiye'deki veraset ilamı bu ülkelerde doğrudan kullanılamayabilir; apostil onayı ve tercüme zorunlu olabilir.
Hisse Senetleri ve Portföy
Yurt dışındaki aracı kurum hesaplarındaki varlıklar için ilgili ülkenin kuralları geçerlidir. Bazı ülkelerde "letters of administration" adı verilen mahkeme yetkisi belgesi gerekmektedir.
Çifte Vergilendirme Sorunu
Yurt dışı mal varlığı hem Türkiye'de hem de o ülkede vergilendirilme riskini beraberinde getirir.
Türkiye'nin Vergi Anlaşmaları
Türkiye, bazı ülkelerle veraset vergisi alanında çifte vergilendirmeyi önleme anlaşması imzalamıştır. Bu anlaşmalar kapsamında aynı mal varlığı üzerinden iki kez vergi alınmasının önüne geçilebilir. Anlaşmanın olmadığı durumlarda ise mükelleflerin kendi hakları çerçevesinde her iki ülkeye de vergi ödemesi gerekebilir; bu vergilerin mahsup edilip edilemeyeceği ulusal hukuka göre değişir.
Pratik Öneri
Yurt dışında önemli mal varlığı bulunan kişilerin hem Türk hem de ilgili yabancı hukukta uzman kişilerden aynı anda danışmanlık alması büyük önem taşır.
Veraset İlamının Yurt Dışında Tanınması
Türk mahkemelerinden ya da noterlerden alınan veraset ilamı, yurt dışında kullanılmak istendiğinde:
- Apostil şerhi alınmalıdır (Lahey Sözleşmesi'ne taraf ülkeler için).
- Yeminli tercüme yaptırılmalıdır.
- Bazı ülkeler (özellikle İngiltere) kendi mahkemelerinden ayrıca yetki belgesi ("grant of probate") talep edebilir.
Yabancı Mirasçıların Türkiye'deki Hakları
Yabancı uyruklu mirasçılar Türkiye'de taşınmaz edinme konusunda bazı kısıtlamalarla karşılaşabilir. 2644 sayılı Tapu Kanunu uyarınca yabancıların Türkiye'de taşınmaz edinmesi belirli ülke vatandaşları için mümkünken bazı ülke vatandaşları için yasaktır. Miras yoluyla edinimlerde ise bu kısıtlamalar daha esnek uygulanmakta; ancak yabancı mirasçının taşınmazı kullanma ya da tutma hakkı sınırlı tutulabilmektedir.
Sonuç
Uluslararası miras ilişkileri, tek bir ülkenin hukukuyla çözümlenemeyecek karmaşık bir yapı sergiler. Yurt dışında mal varlığı bulunan ya da yabancı mirasçıları olan kişilerin miras planlamasını erken dönemde ve birden fazla ülkenin hukukuna hakim uzmanlarla birlikte yapması, hem uygulanacak hukukun doğru belirlenmesi hem de vergisel yüklerin optimize edilmesi açısından vazgeçilmezdir.