Mirasçılık Sıfatının Kaybı
Giriş
Mirasçılık sıfatı, kanun ya da vasiyetname gereği belirli kişilere tanınan bir haktır. Ancak bu sıfat mutlak ve değişmez değildir; belirli hallerde mirasçı, mirasını ya da saklı payını kaybedebilir. Türk Medeni Kanunu bu alanda birbirinden farklı nitelikte üç kurum öngörmüştür: mirastan yoksunluk, mirastan çıkarma (ıskat) ve mirası reddetme.
Bu üç kurumun birbirinden ayrıldığı noktalar, hangi hallerde uygulandığı ve sonuçları hem teorik hem de pratik açıdan önem taşımaktadır. Bu makalede söz konusu kurumlar ayrıntılı biçimde ele alınmakta, uygulamadaki sorunlara dikkat çekilmektedir.
Mirastan Yoksunluk
Kavram ve Hukuki Nitelik
Mirastan yoksunluk, belirli ağır eylemleri gerçekleştiren kişinin kanun gereği kendiliğinden mirasçılık sıfatını yitirmesidir. Herhangi bir mahkeme kararına ya da miras bırakanın beyanına gerek yoktur; yoksunluk halleri gerçekleşince mirasçılık sıfatı kendiliğinden ortadan kalkar.
Bu yönüyle mirastan yoksunluk, miras bırakanın iradesinden bağımsızdır. Miras bırakan, yoksunluk nedenini işleyen kişiyi bağışlamış olsa bile yoksunluk devam eder — meğer ki miras bırakan bu kişiyi affettiğini açıkça ifade etmiş ya da onu mirasçı olarak bırakmış olsun.
Yoksunluk Halleri (TMK m. 578)
1. Miras bırakanı kasten ve hukuka aykırı olarak öldürmek veya öldürmeye teşebbüs etmek.
Öldürme fiilinin kasten gerçekleştirilmiş olması şarttır; taksirle öldürme yoksunluğa yol açmaz. Cezai mahkûmiyet zorunlu değildir; hukuki açıdan kastın varlığı medeni mahkemece bağımsız olarak değerlendirilebilir.
2. Miras bırakanı sürekli olarak özgürlüğünden yoksun kılmak.
Hapis, zorla alıkoyma gibi miras bırakanın özgür iradesini tamamen ortadan kaldıran eylemler bu kapsamdadır.
3. Miras bırakanı aldatma, baskı veya zorlama yoluyla vasiyetname yapmaktan, değiştirmekten ya da geri almaktan alıkoymak.
Bu bent, vasiyetname üzerindeki özgür iradeyi ortadan kaldıran eylemlerle ilgilenmektedir.
4. Miras bırakanın geçerli son arzularını içeren vasiyetnameyi kasten yok etmek, gizlemek ya da değiştirmek.
Vasiyetnamenin tahrip edilmesi ya da içeriğinin değiştirilmesi bu kapsama girer.
Affın Yoksunluğu Ortadan Kaldırması
TMK m. 578/son uyarınca, miras bırakan bu kişiyi affetmişse yoksunluk ortadan kalkar. Affın açık ya da zımni olarak yapılmış olabileceği kabul edilmektedir. Miras bırakanın yoksun kişiyi vasiyetnameyle mirasçı ataması en açık zımni af örneğidir.
Mirastan Çıkarma (Iskat)
Kavram
Mirastan çıkarma, miras bırakanın iradesiyle belirli bir mirasçıyı saklı payından yoksun bırakmasıdır. Kanunun belirlediği sebeplerin varlığı halinde miras bırakan, bu kişiyi vasiyetname ya da miras sözleşmesiyle mirastan mahrum edebilir.
Mirastan çıkarma, yoksunluktan farklıdır: burada miras bırakanın iradesi belirleyicidir. Iskat için hem maddi hem şekli koşulların bir arada bulunması gerekir.
Iskat Sebepleri (TMK m. 510)
1. Miras bırakana ya da yakınlarına karşı ağır bir suç işlenmesi.
"Yakın" kavramı geniş yorumlanmaktadır: eş, çocuklar, anne-baba bu kapsama girmektedir. Suçun ağır olması gerekir; hafif suç teşkil eden davranışlar yeterli değildir. Nitekim Yargıtay, hakaret içeren ifadeleri tek başına ıskat sebebi saymamaktadır.
2. Miras bırakana ya da aile fertlerine karşı aile hukukundan doğan yükümlülüklerin ağır ihlali.
Nafaka yükümlülüğünün yerine getirilmemesi, bakım ve gözetim borcunun ağır biçimde ihlali bu kapsama girer.
Iskat İçin Şekil Koşulları
- Iskat ancak vasiyetname veya miras sözleşmesiyle yapılabilir; sözlü beyan yeterli değildir.
- Vasiyetnamede ıskat gerekçesiyle birlikte belirtilmelidir. Gerekçe gösterilmezse ıskat sadece sebebin ispat yüküne ilişkin sonuçlar doğurur.
Iskata İtiraz
Iskat edilen mirasçı, vasiyetnamenin açılmasından itibaren 1 yıl içinde dava açabilir. Gerekçe gösterilmemişse ispat yükü ıskat edenin mirasçılarına düşer; onlar ıskat sebebinin varlığını ispat edemezse ıskat geçersiz sayılır. Gerekçe gösterilmişse ispat yükü tersine döner; ıskat edilen kişi bu gerekçenin asılsız olduğunu ispat etmek zorundadır.
Mirası Reddetme
Gönüllü Red
Mirasçı, dilediği takdirde mirası reddedebilir. Mirası reddetmek için miras bırakanın borca batık olması ya da başka bir özel sebebin varlığı şart değildir; salt kişisel tercih de yeterlidir.
Gönüllü red için sulh hukuk mahkemesine sözlü veya yazılı başvuru yapılır. Süre, mirasın geçtiğini öğrenmeden itibaren 3 aydır.
Hükmi Red
Miras bırakanın borca batık olduğu "açıkça belli" ise mirasçı mirası reddetmiş sayılır. Bu durumda fiili red beyanına gerek yoktur; sulh hukuk mahkemesi reddi resen tespit eder.
Borca batıklık koşulunun değerlendirilmesinde tereke aktif ve pasifi karşılaştırılır. Pasifin aktifi aştığı açıkça ortada değilse hükmi red uygulanmaz; mirasçıların fiili red beyanında bulunması daha güvenlidir.
Reddin Hükümleri
- Redden sonra mirasçı, miras bırakanın borçlarından tamamen kurtulur.
- Red geriye dönük hüküm doğurur; red eden kişi hiç mirasçı olmamış gibi kabul edilir.
- Mirasçının reddettiği pay, diğer mirasçılara ya da bir alt zümreye geçer.
Alacaklıların Redde İtirazı
Red, alacaklılara zarar veriyorsa (özellikle miras bırakanın alacaklı olduğu durumlarda mirasçının alacağı ret yoluyla kaçırması halinde) alacaklılar reddin iptalini isteyebilir. Bu yola başvurabilmek için alacaklının, mirasçının malvarlığının borçlarını karşılamaya yetmediğini ispat etmesi gerekir.
Mirasçılığın Kaybedilmesinin Karşılaştırılması
| Özellik | Yoksunluk | Iskat | Red | |---|---|---|---| | Kaynak | Kanun | Miras bırakanın iradesi | Mirasçının iradesi | | İrade | Miras bırakanın beyanı gerekmez | Vasiyetname/sözleşme zorunlu | Mirasçının beyanı | | Kapsam | Tüm miras | Saklı pay dahil tüm miras | Tüm miras | | Süre | Koşul gerçekleşince kendiliğinden | Vasiyetname geçerliliği süresince | 3 ay | | Af ile ortadan kalkma | Mümkün | Yeni tasarrufla mümkün | Dönme mümkün değil |
Uygulamada Karşılaşılan Sorunlar
Yoksunluk İddiasının İspatı
Mirasçılar arasında yoksunluk iddiasıyla açılan davalarda, kastın varlığını ispat güçtür. Ceza mahkemesi kararı delil niteliği taşısa da hukuk mahkemesi bağımsız değerlendirme yapabilir.
Iskat Gerekçesinin Belirsizliği
Miras bırakanların zaman zaman "oğlum beni hiç aramadı, komşularım benden daha iyi bakıyor" gibi gerekçeler yazdığı görülmektedir. Bu tür gerekçelerin TMK m. 510'daki halleri karşılayıp karşılamadığı tartışmalıdır.
Red Süresinin Kaçırılması
3 aylık red süresinin kaçırılması halinde mirasçı terekeyi kayıtsız şartsız kabul etmiş sayılır. Borca batık terekelerde bu durum ciddi mali sonuçlar doğurabilmektedir.
Sonuç
Mirasçılık sıfatının kaybedilmesi, miras hukukunun en girift konularından birini oluşturmaktadır. Yoksunluk, ıskat ve red farklı hukuki niteliklere sahip kurumlar olup birbirinin yerine kullanılamaz. Miras bırakanlar, belirli bir mirasçıyı mirastan uzaklaştırmak istiyorlarsa bunun yalnızca geçerli bir ıskat sebebi ve şekil koşullarına uygun bir vasiyetname ya da miras sözleşmesiyle mümkün olduğunu bilmelidir. Mirasçılar açısından ise red hakkının süresinde kullanılması ve yoksunluk hallerinin değerlendirilmesi büyük önem taşımaktadır.