Haklı Fesih
Giriş
Haklı fesih, iş sözleşmesinin taraflarından birinin, sözleşmenin devamını katlanamaz kılan önemli bir nedenin varlığı halinde sözleşmeyi derhal ve ihbar süresine uymaksızın sona erdirmesidir. Haklı fesih hem işçi hem de işveren tarafından kullanılabilir. Bu makalede her iki taraf için öngörülen haklı fesih halleri, sonuçları ve uygulamada dikkat edilmesi gereken noktalar ele alınmaktadır.
İşçinin Haklı Nedenle Feshi (4857/m.24)
İşçi, aşağıdaki hallerde iş sözleşmesini bildirimsiz ve ihbar tazminatı ödemeksizin feshedebilir; üstelik kıdem tazminatına da hak kazanır.
I. Sağlık Sebepleri
- İş sözleşmesinin konusu olan işin yapılması, işin niteliğinden doğan bir sebeple işçinin sağlığı veya yaşayışı için tehlikeli olursa,
- İşçinin sürekli olarak yakından ve doğrudan buluşup görüştüğü işveren ya da başka bir işçi bulaşıcı veya işçinin işi ile bağdaşmayan bir hastalığa tutulursa.
II. Ahlak ve İyi Niyet Kurallarına Uymayan Haller
Bu bent uygulamada en sık başvurulan haklı fesih gerekçesidir:
- Ücretin ödenmemesi: İşveren, ücret ödeme borcunu yerine getirmezse işçi haklı nedenle feshedebilir. Tek ay gecikme yeterli olabilir; Yargıtay bu konuda ihtarname gönderilmesini genellikle aramaktadır.
- İkramiye ve prim ödenmemesi: Sözleşme ya da teamülle belirlenmiş ek ödemelerin ödenmemesi.
- Mobbing (psikolojik taciz): Sistematik psikolojik baskı, aşağılama ve yıldırma davranışları.
- Cinsel taciz: İşveren ya da diğer işçiler tarafından işçiye yönelik cinsel taciz.
- Şiddet tehdidi: İşçinin ya da ailesinden birinin şeref ve namusuna dokunacak söz ve davranışlar ya da işçiye karşı hapis veya diğer baskılarla kanuna karşı davranmaya zorlanması.
- Sözleşmede belirtilmemiş iş: İşverenin, işçiye sözleşme ya da iş şartnamesiyle belirlenmemiş işler yaptırması.
III. Zorlayıcı Sebepler
İşçinin çalıştığı işyerinde bir haftadan fazla süreyle işin durmasını gerektiren zorlayıcı bir sebebin ortaya çıkması halinde işçi haklı nedenle fesih hakkına sahiptir.
İşverenin Haklı Nedenle Feshi (4857/m.25)
İşveren de aşağıdaki hallerde iş sözleşmesini bildirimsiz olarak feshedebilir; bu durumda kıdem tazminatı ve ihbar tazminatı ödemekle yükümlü değildir.
I. Sağlık Sebepleri
- İşçinin kendi kastından doğan ya da tedavi edilebilir olmayan bir hastalık nedeniyle ardı ardına 3 işgünü ya da bir ayda 5 işgünü işe gelmemesi,
- İşçinin tutulduğu hastalığın tedavi edilemeyeceğinin hekim raporu ile tespiti ve hastalık nedeniyle devamsızlığın süresi aşması.
II. Ahlak ve İyi Niyet Kurallarına Uymayan Haller (En Sık Uygulanan Bent)
- Sahte bilgi ve belgeler: İşe girerken sözleşmenin esaslı noktaları için yanıltıcı bilgi ya da belge sunulması.
- Şeref ve namusa dokunma: İşçinin işverene ya da ailesine hakaret, iftira ya da onur kırıcı davranışlar.
- Cinsel taciz: İşçinin işveren ya da aile bireyine cinsel tacizde bulunması.
- Saldırı ve kavga: İşyerinde işveren, aile üyesi ya da başka işçilere saldırı ya da kavga,
- Dolandırıcılık ve hırsızlık: İşçinin işverene karşı dolandırıcılık, hırsızlık veya güveni kötüye kullanma gibi suç niteliğindeki davranışlar,
- İzinsiz devamsızlık: İşçinin 7 günlük süre içinde işverenden izin almaksızın ya da haklı sebep olmaksızın ardı ardına 2 işgünü ya da 1 ayda 3 işgünü işe gelmemesi.
- Zorunlu bildirimleri yapmama: İşçinin yapmakla ödevli bulunduğu görevleri kendisine hatırlatıldığı hâlde yapmaması,
- Menfaat temin etme: İşçinin kendi isteği veya savsaması yüzünden işin güvenliğini tehlikeye düşürmesi.
III. Zorlayıcı Sebepler
İşçiyi işyerinde bir haftadan fazla süre ile çalışmaktan alıkoyan zorlayıcı bir sebebin ortaya çıkması.
IV. İşçinin Tutuklanması veya Gözaltına Alınması
Bekleme süresi ihbar süresini aştığında işveren sözleşmeyi feshedebilir.
Haklı Fesihte Süre Sınırı
Haklı fesih hakkı, feshe neden olan olayın öğrenilmesinden itibaren 6 iş günü ve her hâlde 1 yıl içinde kullanılmalıdır. Bu süre hak düşürücüdür; kaçırılması halinde fesih hakkı ortadan kalkar. Maddi çıkar sağlayan durumlarda 1 yıllık süre işlemez.
Pratik Öneriler
İşçi için:
- Haklı fesih yapmadan önce ihtarname gönderin: Özellikle ücret ödenmemesinde öncesinde işvereni yazılı uyarmak, haklı feshin daha güçlü hale gelmesini sağlar.
- 6 iş günlük süreyi kaçırmayın: Öğrenmeden itibaren bu süre çok hızlı geçmektedir.
- Fesih gerekçesini açık yazın: Fesih bildiriminde neden haklı fesih yaptığınızı açıkça belirtin.
İşveren için:
- Savunma alın: 25/II bentleri dışında işçinin savunması alınmadan fesih yapılmaması Yargıtay'ın genel yaklaşımıdır.
- Belgelerin doğruluğunu araştırın: Sahte belge iddiasını ispatsız ileri sürmek tersine işleyebilir.
Sonuç
Haklı fesih, iş sözleşmesinin olağanüstü koşullarda ani biçimde sona erdirilmesini sağlayan güçlü bir araçtır. Ancak hatalı kullanılması halinde hem işçi hem de işveren açısından ciddi hukuki ve mali sonuçlar doğurmaktadır. Her somut durumda koşulların titizlikle değerlendirilmesi ve hukuki danışmanlık alınması büyük önem taşımaktadır.