İş Sözleşmesi Türleri
Giriş
Bir işyerinde çalışmaya başlamadan önce ya da mevcut çalışma koşullarını değerlendirirken iş sözleşmenizin türünü bilmek son derece önemlidir. Sözleşme türü; kıdem tazminatı hakkını, işe iade davasını, ihbar süresini ve pek çok başka hakkı doğrudan etkiler. Bu makalede Türk iş hukukundaki başlıca iş sözleşmesi türleri, her birinin özellikleri ve pratik farkları ele alınmaktadır.
Belirsiz Süreli İş Sözleşmesi
Süre belirtilmeksizin yapılan iş sözleşmesidir. Türkiye'de asıl kural budur; belirli süreli sözleşmeler istisna niteliğindedir.
Özellikleri:
- Süre sonu olmaksızın devam eder.
- Feshedilebilmesi için ihbar sürelerine uyulması gerekir.
- İş güvencesi hükümleri bu sözleşme türüne uygulanır.
- Kıdem tazminatına hak kazanma koşulları geçerlidir.
- En güçlü işçi güvencesini sağlayan sözleşme türüdür.
Belirli Süreli İş Sözleşmesi
Başlangıcı ve bitişi belirlenmiş olan iş sözleşmesidir. Türk hukukunda belirli süreli sözleşme yapılabilmesi için objektif bir neden bulunması zorunludur.
Geçerli nedenler (İş Kanunu m. 11):
- Belirli bir işin tamamlanması,
- Belirli bir olgunun ortaya çıkması,
- Projeye dayalı çalışma,
- Mevsimlik iş.
Zincirleme sözleşme sorunu: Belirli süreli sözleşme, zorunlu neden olmaksızın art arda yenilenirse ikinci sözleşmeden itibaren belirsiz süreli sayılır. Bu kural, işverenlerin kötüniyetli kullanımını önlemektedir.
Belirli süreli sözleşmenin farkları:
- İhbar tazminatı yoktur.
- Kural olarak işe iade davası açılamaz.
- İşveren süre bitmeden feshederse bakiye süre ücreti talep edilebilir.
- Süre sonunda kendiliğinden sona erer.
Kısmi Süreli (Part-time) İş Sözleşmesi
Haftalık normal çalışma süresinin önemli ölçüde altında çalışmayı öngören sözleşmedir (İş Kanunu m. 13).
Özellikleri:
- Tam süreli işçiyle aynı haklara sahiptir; oransal (pro-rata) uygulanır.
- Kıdem ve ihbar tazminatı hakkı mevcuttur.
- Yıllık izin hakkı doğar (çalışma süresine oranla).
- SGK primleri fiilen çalışılan saate göre yatırılır.
Dikkat: Kısmi süreli sözleşme olan işçiye, "tam süreli gibi çalışıyorsun zaten fazlasını talep edemezsin" denilmesi hatalıdır; fiili çalışma süresi esas alınır.
Deneme Süreli İş Sözleşmesi
İş Kanunu m. 15 uyarınca iş sözleşmesine en fazla 2 aylık deneme süresi eklenebilir. Toplu iş sözleşmesiyle bu süre 4 aya kadar uzatılabilir.
Deneme süresi içinde her iki taraf da ihbar süresi vermeksizin ve tazminat ödemeksizin sözleşmeyi feshedebilir. Ancak deneme süresi de çalışılan gün olarak kıdeme sayılır.
Çağrı Üzerine Çalışma
İşçinin, iş görme edimini işverenin çağrısı üzerine yerine getirdiği sözleşme türüdür (TBK m. 14). Haftalık çalışma süresi kararlaştırılmamışsa 20 saat kabul edilir.
Çağrı en az 4 gün öncesinden yapılmalıdır; çağrılmayan işçi o sürenin ücretini alamaz.
Evden Çalışma (Uzaktan Çalışma)
4857 sayılı İş Kanunu m. 14 uyarınca uzaktan çalışma, işçinin işini işyeri dışında teknolojik araçlarla yürüttüğü iş ilişkisidir. Uzaktan çalışma sözleşmesi yazılı yapılmalı; hangi araçların kimin tarafından sağlanacağı, veri güvenliği ve çalışma saatleri açıkça belirlenmelidir.
Geçici (Ödünç) İş İlişkisi
İşveren, işçisini başka bir işverenin işyerinde geçici olarak çalıştırabilir. Bu ilişki aynı holding bünyesinde ya da özel istihdam büroları aracılığıyla kurulabilir. Geçici iş ilişkisi en fazla 4 ay için kurulur ve toplam 2 kez uzatılabilir; toplamda 8 ayı aşamaz.
Pratik Öneriler
- Sözleşmenizin türünü öğrenin: İmzaladığınız sözleşmede süre var mıdır? Belirli mi belirsiz mi olduğunu kontrol edin.
- Zincirleme sözleşmelere dikkat edin: Her yıl yenilenen belirli süreli sözleşme aslında belirsiz süreli olabilir; bu durumda iş güvencesinden yararlanılır.
- Kısmi süreli çalışmada fazla mesaiye dikkat edin: Sözleşmedeki saatten fazla çalışmak fazla mesai ya da tamamlama (overtime) oluşturabilir.
- Uzaktan çalışma koşullarını yazılı belirleyin: Araçların temini, internet giderleri ve mesai saatleri net olmalıdır.
Sonuç
İş sözleşmesinin türü, işçinin hak ve yükümlülüklerini belirleyen en temel unsurdur. Sözleşme imzalanmadan önce türünün ve içeriğinin hukuki açıdan değerlendirilmesi, ilerleyen dönemde ortaya çıkabilecek uyuşmazlıkların önlenmesi açısından büyük önem taşımaktadır.