Evlilik Sözleşmesi ve Protokol
Giriş
Evlilik öncesinde ya da evlilik sırasında yapılan mal rejimi sözleşmesi ile boşanma sürecinde hazırlanan protokol, aile hukukunun sözleşmesel boyutunu oluşturmaktadır. Bu belgeler doğru hazırlandığında hem evlilik sürecindeki hukuki belirsizlikleri giderir hem de boşanma halinde uzun ve masraflı yargılama süreçlerini önler.
Evlilik Öncesi Sözleşme (Mal Rejimi Sözleşmesi)
Türk hukukunda "evlilik öncesi sözleşme" kavramı teknik olarak mal rejimi sözleşmesi olarak adlandırılmaktadır. TMK m. 203 uyarınca bu sözleşme noter huzurunda yapılmalıdır; aksi hâlde geçersizdir.
Ne Zaman Yapılabilir?
Evlilikten önce ya da evlilik sırasında herhangi bir zamanda yapılabilir. Evlilik sırasında yapılan sözleşme yapıldığı tarihten, evlilik öncesinde yapılan sözleşme ise evlilik tarihinden itibaren hüküm doğurur.
Sözleşmede Neler Düzenlenebilir?
- Yasal rejim olan edinilmiş mallara katılma yerine farklı bir mal rejiminin seçilmesi (mal ayrılığı, paylaşmalı mal ayrılığı, mal ortaklığı),
- Belirli mal gruplarının kişisel mal ya da ortak mal sayılacağının kararlaştırılması,
- Belirli malların tasfiye dışı bırakılması,
- Kişisel mallardan elde edilen gelirlerin ortak ya da kişisel mal sayılacağının belirlenmesi.
Sözleşmede Düzenlenemeyen Konular
- Boşanmaya ilişkin hükümler (hangi hâllerde boşanılacağı gibi),
- Velayete ilişkin önceden belirleme,
- Nafaka miktarının sözleşmeyle tamamen sıfırlanması,
- Kamu düzenini ya da kişilik haklarını ihlal eden koşullar.
Boşanma Protokolü
Anlaşmalı boşanmada ya da çekişmeli boşanmanın uzlaşmayla sonuçlanmasında taraflar boşanma protokolü hazırlar. Bu protokol, mahkemeye sunulur ve hâkimin onayıyla bağlayıcı hale gelir.
Protokolde Bulunması Gereken Unsurlar
1. Velayet düzenlemesi:
- Çocukların kimin velayetinde olacağı,
- Kişisel ilişki (görüşme) takvimi (hafta sonları, bayramlar, yaz tatili),
- Çocukların okul, sağlık ve seyahat kararlarında karar alma yetkisi.
2. Nafaka düzenlemesi:
- İştirak nafakasının miktarı, ödeme günü ve artış oranı,
- Yoksulluk nafakasının miktarı, süresi ve koşulları ya da nafakadan feragat beyanı,
- Özel eğitim, sağlık ve tatil gibi olağandışı giderlerin paylaşımı.
3. Mal paylaşımı:
- Hangi taşınmazın kime devredileceği,
- Ortak hesapların nasıl kapatılacağı,
- Araçların kime kalacağı,
- Şirketteki hisselerin paylaşımı,
- Ortak borçların kim tarafından ödeneceği.
4. Konutun kullanımı:
- Ortak konutun kimin kullanacağı ya da satılacağı,
- Kira durumunda mevcut kiranın kim tarafından ödeneceği.
5. Tazminat ve feragat:
- Maddi ve manevi tazminattan feragat beyanı ya da tazminat miktarı,
- Karşılıklı ileriye dönük taleplerden feragat.
Protokolde Hâkimin Rolü
Hâkim, protokolü inceleyerek uygun bulmadığı hükümleri değiştirebilir ya da eksik gördüğü konuları protokole eklemesini isteyebilir. Taraflar bu değişiklikleri kabul etmek zorundadır; aksi hâlde anlaşmalı boşanma mümkün olmaz ve dava çekişmeli hale gelir.
Özellikle velayet ve çocuğun üstün yararını ilgilendiren konularda hâkimin denetimi daha sıkıdır. Çocuk menfaatine açıkça aykırı düzenlemeler onaylanmaz.
Geçersiz Protokol Hükümleri
Bazı hükümler protokole konulsa bile hukuken geçersiz sayılır:
- Çocuğun velayetinden tamamen feragat (velayet hakkı devredilmez),
- Çocukla kişisel ilişki hakkından tamamen feragat,
- Nafaka yükümlülüğünün çocuk aleyhine sıfırlanması,
- İleride değişen koşullarda mahkemeye başvuru hakkından feragat.
Protokol Sonrası Uyuşmazlıklar
Protokol onaylandıktan sonra taraflardan biri koşullara uymaz ya da koşullar değişirse mahkemeye başvuru hakkı saklıdır. Nafaka miktarının değiştirilmesi, velayet düzenlemesinin güncellenmesi ya da mal devri taahhütlerinin icra yoluyla tahsili bu başvuruların başlıca konularını oluşturur.
Pratik Öneriler
- Protokolü avukat yardımıyla hazırlayın: Gözden kaçan bir madde, ileride büyük uyuşmazlıklara zemin hazırlayabilir.
- Tüm varlıkları envanterleyin: Hangi mal kime ait olacak, bunun net biçimde yazılması kritiktir.
- Nafaka artış mekanizmasını belirleyin: "TÜİK enflasyon oranında artış" gibi formüller, ileride yeni dava açma zorunluluğunu ortadan kaldırır.
- Çocuk meselelerinde esnek olun: Hâkim, çocuğu korumak amacıyla protokolü değiştirebileceğinden bu alanda gerçekçi ve uygulanabilir düzenlemeler yapmak gerekir.
Sonuç
Mal rejimi sözleşmesi ve boşanma protokolü, aile hukukundaki en güçlü sözleşmesel araçlardır. Doğru hazırlandığında hem evlilik sürecindeki hukuki güvensizlikleri giderir hem de boşanma halinde tarafları uzun yargılama süreçlerinden korur. Bu belgelerin özenle hazırlanması ve hukuki geçerlilik koşullarına tam uyum sağlanması için profesyonel hukuki destek almak büyük önem taşımaktadır.